Chào các bạn:
CHƯƠNG TRÌNH CHIA SẺ VỀ THÔNG LUẬT VỀ HOÀN TRẢ (COMMON LAW OF RESTITUTION)
Luật tư (Private Law) trong hệ thống Thông luật (Common Law) là một chủ đề thú vị và thu hút được sự quan tâm của nhiều người tại Việt Nam, cả trong giới học thuật, hành nghề luật, và các bạn sinh viên. Nhiều diễn đàn và nhiều diễn giả đã dành thời gian chia sẻ về các chủ đề liên quan tới hợp đồng (Contract) hay bồi thường ngoài hợp đồng (Tort)[1] trong hệ thống Thông Luật cũng như sự tương tác của các chế định này dưới góc nhìn so sánh với các chế định tương tự như được quy định và dự liệu trong Bộ Luật Dân Sự của Việt Nam. Trong khi đó, theo quan sát của mình, vẫn còn chưa nhiều diễn đàn và diễn giả dành thời gian nghiên cứu về Luật về Hoàn trả (Restitution), đặc biệt về hoàn trả khoản được lợi không công bằng (Restitution of Unjust Enrichment) hay khoản lợi không có căn cứ pháp lý (Unjustified Enrichment). Trong khi đó, đây là một chủ đề rất thú vị và đã dành được sự quan tâm (có thể nói là) rất lớn từ giới nghiên cứu tại các nền tài phán khác (trong đó có tại Anh và Úc) trong vòng khoảng 35 năm trở lại đây. Để dẫn chứng, trong sách “Introduction to the Law of Restitution” (một trong những cuốn sách giáo khoa nổi tiếng nhất về chủ đề này), cố Giáo sư Peter Birks đã nói rằng (bằng tiếng Anh):
Restitution is an area of the law no smaller and no less important than, say, Contract, Tort, or Trusts. A series of intellectual and historical accidents has, however, scattered its raw material to the fringes of other subjects. Homes have been found for it under dishonest or opaque labels: quasi-contract…constructive trust, money had and received, and so on. Dispersed in this way, Restitution has escaped the revolution in legal learning which has happened over the past century. It has been the age of the textbook. Successive editions have settled the case-law of other subjects into well-tried and now familiar patterns. The case-law of Restitution remains disorganized: its textbooks have only just begun to be written…It is the last major area to be mapped and in some sense the most exciting subject in the modern canon. There is everything to play for.
Cố Giáo sư Peter Birks là một trong những người đi tiên phong (cùng với Lord Goff và Gareth Jones) trong việc đặt những nền móng đầu tiên để hệ thống Common Law tại Anh và Úc chính thức công nhận Restitution for Unjust Enrichment (từ này mình sẽ tạm gọi ngắn gọn là Unjust Enrichment) là một nhánh độc lập của hệ thống Private Law, cùng với Contract và Tort/Equitable Wrongs.
Trong bối cảnh của Luật Việt Nam, động từ “hoàn trả” xuất hiện rất nhiều trong các luật khác nhau. Ví dụ, động từ này xuất hiện 47 lần trong Bộ Luật Dân Sự 2015, tám lần trong Luật Thương mại 2005, và 23 lần trong Luật Doanh nghiệp 2020. Mặc dù vậy, theo như mình hiểu, hiện vẫn chưa có một ngành học là Luật về Hoàn Trả trong việc nghiên cứu pháp luật tại Việt Nam?
Trên thực tế, đã bao giờ các bạn cảm thấy “có vấn đề” với những trường hợp như sau:
1. Tưởng tượng bạn là một nhà thầu tiến hành một công trình xây dựng ở Việt Nam và đã xây xong một công trình cho chủ đầu tư và chủ đầu tư không trả tiền. Vì một lý do nào đó, bạn không đòi được chủ đầu tư trên cơ sở hợp đồng (ví dụ nằm ngoài phạm vi hợp đồng, hợp đồng vô hiệu, hết thời hạn v.v.) thì chẳng lẽ chủ đầu tư đơn giản hưởng lợi công trình đó mà bạn không được trả tiền?
2. Ông A là một người làm bánh rất có tiếng ở Hà Nội và là chủ của thương hiệu bánh A Bakery. Ông A đồng ý chuyển nhượng toàn bộ thương hiệu bánh này cho ông B với điều kiện là trong vòng 10 năm kể từ ngày chuyển nhượng, ông A sẽ không mở bất kỳ một hiệu bánh nào khác. Điều này để đảm bảo rằng ông B sẽ không phải cạnh tranh với một hiệu bánh khác do ông A sở hữu và vận hành. Mặc dù vậy, chỉ hai năm sau khi chuyển nhượng, ông A lại mở một cửa hàng bánh khác và cạnh tranh trực tiếp với cửa hàng A Bakery, nay đã thuộc sở hữu của ông B. Theo pháp luật thì ông B có thể hiện ông A vì vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng và đòi bồi thường thiệt hại. Nhưng nếu tính thiệt hại thì ông B phải có chứng từ hoá đơn, và điều này là vô cùng khó khăn bởi thiệt hại của ông B thực tế là đã mất cơ hội kinh doanh trong 9 năm còn lại. Trong khi đó, ông A, người vi phạm hợp đồng, lại thu được một khoản lợi rất lớn từ việc vi phạm hợp đồng.
Còn vô vàn những ví dụ khác mà thực tiễn đang xẩy ra hàng ngày trong đó một bên muốn đòi bên còn lại “hoàn trả” hoặc “thanh toán” một khoản tiền nhưng không có cơ sở hợp đồng và họ loay hoay với việc tìm kiếm một căn cứ pháp lý ngoài hợp đồng để kiện bên còn lại.
Do vậy, việc hiểu và áp dụng các nguyên tắc của Luật về Hoàn trả (những khoản lợi không công bằng hoặc không có căn cứ pháp lý) sẽ mở ra những cơ hội mới trong việc hiểu các hiện tượng liên quan đến khoản thu lợi của bị đơn (Defendant) trong bối cảnh của hệ thống luật tư (Private Law).
Điều này là khác biệt so với việc nghiên cứu Luật Hợp đồng (Contract) hay Luật về Bồi thường Ngoài Hợp đồng (Tort), khi mà các chế định này chỉ tập trung nghiên cứu “sự thiệt hại” của Defendant, thay vì đánh giá các căn cứ pháp lý để buộc Defendant phải hoàn trả “những khoản lợi” mà Defendant có được (dù là có hay không tồn tại hành vi sai). Hệ quả trực tiếp của việc này là, dưới cả góc nhìn lý thuyết khoa học pháp lý và thực tiễn hành nghề, chúng ta sẽ có các công cụ mới để “tấn công” vào những địa hạt pháp lý mà trước đây chế định Hợp đồng và Bồi thường Ngoài Hợp đồng chỉ có thể giải thích bằng việc áp dụng (thông qua công cụ tương tự pháp luật) các nghiên tắc riêng của những chế định đó. Mặt trái của xu hương này dẫn tới việc hệ thống luật tư sẽ có khiếm khuyết của sự chặt chẽ pháp lý (rationality) và sự nhất quán cũng như gắn kết logic (lack of consistence and coherence) – điều mà cố Giáo sư Peter Birks cũng như những người học trò sau này của ông luôn cổ suý.
Mặc dù vậy, Unjust Enrichment là một chủ đề khó. Các trường luật tại Anh và Úc cũng thường chỉ có những khoá học về Unjust Enrichment ở bậc sau đại học (LLM hoặc Dphil/PhD), mà không phải những khoá học cử nhân (LLB hoặc JD).
Bản thân mình bị hấp dẫn bởi môn học này khi mình vô tình tìm được một bản dự thảo (dùng máy đánh chữ) của Andrew Burrows viết (về vấn đề vị trí của luật về hoàn trả trong tổng thể hệ thống luật tư) khi ông làm nghiên cứu và giảng dạy trong vòng một năm (vào năm 1994) tại trường Luật Bond của mình ở Úc. Andrew Burrows, hiện nay đã là Lord Burrows tại Toà án Tối cao UK, được coi là một trong những học trò xuất sắc nhất của cố Giáo sư Peter Birks trong lĩnh vực Unjust Enrichment và Private Law. Do đó, khi còn học JD ở Úc, mình đã tự đăng ký một khoá học về Unjust Enrichment theo hình thức independent research với sự hướng dẫn của Giáo sư Joachim Dietrich. Rất thú vị là Giáo sư Dietrich lại là một trong những người bi quan nhất nước Úc (cùng với cựu Thẩm phán Gummow – cũng là thầy của Giáo sư Dietrich – tại Toà án Tối cao Úc) về sự phát triển của Unjust Enrichment.
Trong thời gian qua, trên Vietnamese Law Student Chat Room, mình cũng đã có một số buổi chia sẻ rời rạc về các chủ đề có liên quan tới Unjust Enrichment. Do vậy, trong phạm vi của các bối cảnh đã trình bày ở trên, mình mong muốn tổ chức một “chuỗi chia sẻ chuyên đề” về Common Law of Restitution (for Unjust Enrichment). Chuỗi chia sẻ này sẽ hoàn toàn không thu phí và chi tiết của chuỗi chia sẻ này được trình bày trong file đính kèm. Mục đích của mình chỉ đơn giản là muốn có một “diễn đàn” để chúng ta sẽ cùng trao đổi với nhau về chủ đề thú vị này. Mặc dù vậy, chuỗi chia sẻ này cũng có tính chất nghiêm túc và những bạn thực sự muốn tham gia sẽ cần một sự cam kết nhất định về học thuật để chúng ta thực sự có những giờ trao đổi có ý nghĩa. Do vậy, mình sẽ có một “bài kiểm tra đầu vào” nho nhỏ để lựa chọn khoảng 20 – 30 bạn cho chuỗi chia sẻ này (hoặc ít hơn!!!). Vì chương trình này sẽ không có giới hạn về không gian địa lý nên mình sẽ tổ chức trên Zoom. Bạn nào có quan tâm thì có thể đăng ký với mình theo link dưới đây từ này đến trước ngày 20/9. Bài kiểm tra nho nhỏ mà mình đề cập cũng có trong link này. Dự kiến thì chương trình này sẽ bắt đầu vào khoảng cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10.
Trên hết, lý do để mình chương trình này cũng một phần vì bản thân mình muốn có cơ hội học hỏi nhiều hơn (tất nhiên một phần lớn là từ các bạn), như nhà vật lý được giải Nobel Steven Weinberg đã từng nói “As is natural for an academic, when I want to learn about something, I volunteer to teach a course on the subject“. Ngoài ra, mình cũng chỉ mong muốn một cơ hội để chúng ta có thể trao đổi với tinh thần học thuật cao nhất nằm hướng tới, như những gì Lord Burrows nói trong bài diễn văn tại lễ tưởng niệm cố Giáo sư Peter Birks cách đây gần 20 năm, “the rationality of law, in correct classification of the elements of the law, and in showing how they related to one another“.
Trước mắt, các thông tin về chương trình này sẽ được mình thông báo ở trang facebook này: https://www.facebook.com/profile.php?id=61551044371283
Mình cảm ơn các bạn trước vì sự quan tâm (nếu có) dành cho chương trình này của mình và mong muốn gặp lại các bạn tham gia chương trình.
Hiếu Nguyễn
[1] Trong phạm vi của chuỗi chia sẻ chuyên đề này, thuật ngữ “Tort” sẽ được dịch sang tiếng việt là “Luật về Bồi thường ngoài hợp đồng”, không phải là “Luật về Bồi thường Thiệt hại Ngoài Hợp đồng”. Sự khác nhau là có hay không có sự dẫn chiếu tới “Thiệt hại”. Lý do cụ thể cho việc sử dụng này sẽ được đề cập trong một buổi riêng biệt trong suốt chuỗi chia sẻ.
Vietnamese Law of Restitution 